Analiza czynnikowa w psychologii Metodolog.pl

Odkrywanie wiedzy z danych – analiza czynnikowa w psychologii i naukach społecznych.

Analiza czynnikowa w psychologii- W poprzednim wpisie uzyskaliśmy informacje, jakich przekształceń musimy dokonać, jeśli na podstawie pytań ankiety chcemy uzyskać jeden łączny wskaźnik interesującej nas właściwości. Oczywiście, aby utworzyć wskaźnik, musimy znać techniczne szczegóły jak to zrobić. W przypadku stosowanych powszechnie, poddanych normalizacji kwestionariuszy recepta na tworzenie wskaźnika jest zawarta w podręczniku testu opracowanym przez jego autorów. Przykładem takiego testu jest kwestionariusz temperamentu Bogdana Zawadzkiego i Jana Strelaua – Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT). Podręcznik testu, oprócz szczegółowych informacji dotyczących jego konstrukcji: sposobu tworzenia i doboru pytań oraz ich właściwości statystycznych zawiera także informacje niezbędne do ustalenia, które pytania należy odwrócić oraz jak je połączyć, by uzyskać wskaźniki poszczególnych podskal kwestionariusza.

Analiza czynnikowa w psychologii – Opisana jest także próba normalizacyjna, czyli grupa osób, na których została wykonana normalizacja testu.

Dzięki temu wiemy, że opisane w podręczniku właściwości testu powinny się odtworzyć w badaniach z udziałem osób o takich charakterystykach, jakie miała grupa normalizacyjna. Niestety, próba ta rzadko jest wystarczająco zróżnicowana, żeby można było swobodnie stosować kwestionariusz na dowolnej grupie ludzi. Bardzo rzadko w próbach normalizacyjnych uwzględniane jest pełne spektrum grup wiekowych, gdyż nie sposób przebadać tak licznej zbiorowości. Jeśli zatem testem zbadamy grupę mocno różniącą się od próby normalizacyjnej, to test może nie być dobrym narzędziem pomiarowym, gdyż nie jest dostosowany do specyfiki badanych. Warto wtedy dokonać dodatkowych obliczeń statystycznych, by przekonać się, jakie są jego właściwości, czy odtwarza się założona struktura testu (układ podskal) oraz czy wskaźniki rzetelności są odpowiednie.

Analiza czynnikowa w psychologii – Podobnie rzecz się ma ze skalami tworzonymi na użytek badań własnych, zarówno tymi budowanymi od podstaw, gdzie zaczynamy od wymyślenia pytań ankiety, jak i takimi, których pozycje stanowią tłumaczenie stwierdzeń skal zagranicznych.

Nie sposób wtedy pominąć w procesie przygotowywania skali analiz opisanych w tym rozdziale: analizy czynnikowej oraz analizy rzetelności skali. Analiza czynnikowa (eksploracyjna) pozwala wydobyć z danych dwie istotne informacje. Po pierwsze, czy nasza skala jest jednorodna i mierzy jedną właściwość psychologiczną, czy też można w niej wyodrębnić podskale, a interesująca nas cecha jest mierzona na kilku wymiarach. Po drugie, dzięki analizie czynnikowej możemy usunąć ze skali te pytania, które są najsłabiej powiązane z pozostałymi, mierzącymi tę samą właściwość.

Analiza czynnikowa w psychologii Oprócz określenia wewnętrznej struktury skali w procesie przygotowywania ankiety warto sprawdzić, czy skala jest rzetelna, a więc, czy poszczególne pytania mierzą tę samą właściwość (niezależnie od tego co to jest).

Aby zobrazować ten problem, można się posłużyć przykładem pomiaru wzrostu za pomocą różnych jednostek: w centymetrach, łokciach czy stopach. Niezależnie od tego, jakie miary zostaną użyte, osoba wysoka powinna uzyskiwać wysoki wynik w każdej z tych miar. Posługując się terminologią statystyczną, te poszczególne pomiary powinny ze sobą korelować dodatnio (Kuder i Richardson, 2005). To samo dotyczy pytań ankiety. Jednak posługiwanie się współczynnikiem korelacji r-Pearsona w sytuacji, kiedy pytań jest dużo może być bardzo niewygodne, bo otrzymana macierz korelacji jest duża i dość nieporęczna. Dlatego też wygodniej jest obliczyć pojedynczą statystykę – miarę rzetelności Alfa Cronbacha, która opiera się na wielkości korelacji pozycji z ogólnym wynikiem skali. Daje ona prostą wskazówkę pozwalającą podjąć decyzję, czy skala jest rzetelna, czy nie. Dodatkowo służy pomocą przy odrzucaniu szczególnie nieefektywnych w sensie dobroci pomiaru pytań.

Obie techniki — analiza czynnikowa i analiza rzetelności metodą Alfa Cronbacha zostaną opisane poniżej.

Oprócz w miarę precyzyjnego opisu procedur zamieszczonych zostanie też kilka praktycznych porad, ułatwiających ich skuteczne wykorzystanie. Temu celowi podporządkowane są przykłady. Szczególnie dużo miejsca w tym rozdziale zajmie analiza czynnikowa, która dostarcza ważnych informacji o tym jak utworzyć wskaźniki na bazie dających się wyodrębnić podskal.

O jednym należy wspomnieć już na samym początku rozdziału. Odwołując się do szerszego kontekstu konstrukcji i normalizacji skal trzeba wyraźnie powiedzieć, że opisane w tej części techniki stanowią zaledwie jeden z wielu elementów procedury ich tworzenia.

Z braku miejsca zostaną zaprezentowane jedynie najprostsze lub najczęściej stosowane techniki statystyczne.

W przypadku analizy rzetelności możliwe jest zastosowanie metod alternatywnych, opisywanych szeroko w literaturze psychometrycznej. Szczególnie godna polecenia jest praca Hornowskiej (2001) stanowiąca znakomite kompendium wiedzy na ten temat.

Analiza czynnikowa to także rodzina technik, z których każda oparta jest na nieco innych założeniach teoretycznych. Niestety, nie jest możliwe w ramach naszego przewodnika dokładne, precyzyjne wyjaśnienie teoretycznych podstaw analizy czynnikowej, ale tak jak znajomość konstrukcji technicznej komputera nie jest niezbędna do wykorzystywania go w pracy, tak i analizę czynnikową można stosować bez dogłębnej znajomości wzorów wykorzystywanych w obliczeniach. Zainteresowanych szczegółami odsyłamy do rozdziału autorstwa Grzegorza Króla i Grażyny Wieczorkowskiej (2004). Jako pierwsza opisana zostanie analiza czynnikowa, ponieważ zwykle w tej kolejności należy wykonywać dwie wspomniane wcześniej techniki.