Charakterystyka ogólna metod badań naukowych

Charakterystyka ogólna metod badań naukowych

Charakterystyka ogólna metod badań naukowych – Konsekwencją problemu naukowego i sposobem jego rozwiązania jest metoda naukowa w sensie roboczym, a nie w sensie ogółu etapów pracy naukowej, inaczej — metoda robocza, czyli metoda wykonania badań pe­wnego rodzaju lub nad określonym problemem. Jakie są jej cechy istotne?

Metoda naukowa w sensie roboczym jest racjonalną drogą rozwiąza­nia problemu już sprecyzowanego. Tak pojęta metoda może być — po­dobnie jak sam problem — nasamprzód mniej lub więcej ogólna. Jedne metody robocze są zastosowalne do wielu i rozmaitych badań, inne na­tomiast jedynie do określonej pracy nad wąskim problemem naukowym. Rozumie się, że dana metoda badań jest tym bardziej ogólna, im większa jest jej zastosowalność do różnych prac naukowych. Jest zaś tym bar­dziej specjalna, im mniejszy jest zasięg jej zastosowań faktycznych i mo­żliwych.

Istnieje wiele roboczych metod badania naukowego. Ich treść i różnice odpowiadają w pewnej mierze treści i różnicom problemów oraz całych gałęzi nauki.

Metody robocze są mniej lub więcej ścisłe. Stopień ścisłości jest przy­stosowany do stopnia zaawansowania danej nauki i do obiektywnych mo­żliwości badań, a w pierwszym rzędzie do obiektywnych własności danego rodzaju przedmiotów badań, przede wszystkim dó stopnia ich komplikacji.

Wynikają stąd dyrektywy w sprawie starań nad uściśleniem metod. Nie ma sensu poszukiwać bardzo ścisłej metody do badań nad problemem, zaledwie ramowo opanowanym (powiedzmy, szukać noniusza do odmie­rzania kroków), ani metody zbyt ogólnej lub takiej, o której wiadomo, że daje wyniki zawodne.

Każdy problem naukowy wymaga — jeśli nie metody roboczej swo­istej i sobie tylko właściwej — co najmniej swoistego zastosowania lub układu metod roboczych, ważnych dla wielu innych badań. Jest więc, ściśle rzecz biorąc, co najmniej tyle różnych konkretnych zastosowań me­tod znanych lub tyle różnych układów tychże, ile jest odrębnych badań naukowych. Nie zaprzeczy to faktu, iż istnieje tylko kilka zasadniczych, jakościowo odrębnych rodzajów metod roboczych, a więc obserwacyjne, eksperymentalne, statystyczne, konstrukcyjne, metody krytyki źródło­wej, metoda porównawcza oraz metoda analizy logicznej. W niektórych badaniaęh naukowych mamy do czynienia z kombinacją kilku, a nawet wszystkich wymienionych metod. Oczywiście, osobno uwzględnić trzeba kombinacje różnych konkretnych postaci jednej i tej samej metody za­sadniczej, np. metody eksperymentu.

Miejsce szczególne wśród metod naukowych — zależnie od punktu widzenia — zajmuje prawie że wszędzie ,, met oda” intuicyjna. Jej rola w pracy badawczej stanowi osobliwe zagadnienie metodologiczne i w ogó­le naukoznawcze.

W pracy niniejszej najwięcej miejsca przeznaczono na omówienie trzech rodzajów metod: obserwacyjnych, eksperymentalnych i statys­tycznych, a to głównie ze względu na ich charakter uniwersalny. Były po temu dwa powody. W dziejach nauki nowoczesnej — powiedzmy, od początków XVII w. — eksperyment i obserwacja odegrały rolę pierwszo­planową, zgodnie z pierwszorzędną rolą nauk przyrodniczych. Mniej więcej w drugiej połowie XIX w. do rozmaitych badań naukowych triumfalnie wkroczyła statystyka; dziś nieodzowna zarówno w naukach humanistycz­nych, jak też przyrodniczych, od astronomii począwszy.

Inne metody potraktowano zwięźle ze względu czy to na ich ważność w pewnych tylko naukach, czy to na ich rolę pomocniczą w wielu na­ukach.

Wyłania się stąd potrzeba choćby nader zwięzłej klasyfikacji metod naukowych, scil. metod roboczycn. Należy tu wymienić kilka zasad: sto­pień złożoności, odrębność jakościową, przystosowanie do przedmiotu da­nej nauki, stopień ścisłości, uniwersalności i może jeszcze inne.

Według stopnia złożoności rozróżnić można by metody proste i złożo­ne. Charakterystyka ogólna metod badań naukowych

Wydaje się jednak, że ten podział byłby raczej niepraktyczny. Obser­wacja mogłaby na pierwszy rzut oka uchodzić za metodę prostą, ekspe­ryment — za wielce złożoną. Wiadomo jednak, że niekiedy badania ob­serwacyjne są niezmiernie złożone. Z drugiej strony czasem ścisły i war­tościowy eksperyment bywa nader prosty. Stopień złożoności metod jest funkcją problemu i przedmiotu, od którego jest zależny, a więc dychoto­mia powyższa wydaje się raczej wątpliwa.

Inaczej jest z zasadą odrębności jakościowych. Podstawowe metody robocze różnią się między sobą pod względem własności istotnych, wy­stępujących niezależnie od stopnia komplikacji. Dotyczy to obserwacji, eksperymentu, statystyki itp.

Realne jest rozróżnienie metod roboczych według przystosowania do przedmiotu danych nauk. Przystosowanie takie istnieje niewątpliwie, niekiedy tak dalece oczywiście, że wręcz mówić można o metodzie danej nauki lub danej klasy nauk, np.: metoda historyczna, metoda filologiczna, metoda matematyczna itp. Niekiedy metoda danej nauki — jej nazwą określana — stanowi trwałą i charakterystyczną kombinację kilku me­tod jakościowo różnych, przystosowaną do danego rodzaju badań.

Zacytowany fragment pochodzi z książki ” Ogólna metodologia pracy naukowej” Józef Pieter r1967.