Hipotezy dotyczące zależności względnie współzależności zjawisk

Hipotezy dotyczące zależności względnie współzależności zjawisk

Hipotezy dotyczące zależności względnie współzależności zjawisk . Co prawda, za hipotezy w danych problemach uważa się zazwyczaj przypuszczenia dotyczące związków zależności przyczynowej danego zjawiska, bądź jego składnika, od zjawiska innych, czyli przypuszczenia od-noszące się do jego „mechanizmu”. Opierając się na faktach znanych i dostatecznie sprawdzonych, uczony przypuszcza, że zjawisko przez niego badane powstaje w określonych warunkach bądź też że jest skutkiem danych przyczyn. Dotyczy to również przypuszczeń hipotez co do  związku logicznego między pojęciami lub twierdzeniami. Opierając się na twierdzeniach sprawdzonych i na wypróbowanych metodach dowodzenia, uczony (matematyk) przypuszcza, że pewne twierdzenie nowe można będzie udowodnić w sposób określony. Tak np. R. Koch opierając się na odkryciach Pasteura i na założeniu ogólnym, że większość chorób, przy których występuje gorączka, powstaje na skutek zakażenia bakteriami, postawił hipotezę, że przyczyną gruźlicy są prawdopodobnie bakterie — laseczniki, zwane później lasecznikami Kocha. Aby sprawdzić tę hipotezę, Koch wykonał wiele badań klinicznych i eksperymentalnych, posługując się mikroskopem. Ostatecznie dowiódł słuszności swej hipotezy. Jest to typowy sposób badań w naukach przyrodniczych. Widać w nim ścisły związek między hipotezą, założeniem a problemem. Niekiedy problem jest wręcz tożsamy z hipotezą do sprawdzenia. W badaniu psychologicznym np. nad pytaniem, „czy istnieje tzw. transfer, czyli przeniesienie sprawności motorycznych z ręki jednej na drugą”, hipoteza jest tożsama z twierdzeniem: „owszem, istnieje taki transfer”, lub też ,przeciwnie: nie ma takiego transferu”. Jedna z alternatyw mieś-ci się domyślnie w problemie.

Proces jego rozwiązywania, tj. odpowiednie badanie naukowe, jest identyczny ze sprawdzeniem hipotezy. ‚Wobec takiego, tj. nader wąskiego, pojmowania pojęcia „hipoteza” dość powszednie jest przekonanie, że badania oparte na hipotezach znamienne są dla nauk przyrodniczych lub nauk pokrewnych i że sprawdzenie hipotez polega na eksperymentowaniu. Czy jest tak naprawdę? Nie ulega wątpliwości, że stawianie i sprawdzanie hipotez występuje rzeczywiście w licznych badaniach przyrodniczych — fizykalnych, chemicznych, biologicznych i pochodnych — a zarazem eksperymentalnych. Nie znaczy to jednak, że należy to do istoty badań przyrodniczych. Również humaniści stawiają i sprawdzają hipotezy dotyczące związków zależności przyczynowej oraz eksperymentują w badaniach pewnego rodzaju. Dość wspomnieć o istnieniu szybko awansującej eksperymentalnej psychologii społecznej, w której na każdym kroku problemy oparte są na hipotezach formalnie tego samego rodzaju co w tzw. naukach ścisłych. A zatem hipotezy co do zależności (uwarunkowania) zjawisk należą do istoty badań pewnego rodzaju, a nie do istoty pewnych nauk. Jakich badań? Z hipotezami (w znaczeniu wąskim) do czynienia miewa pracownik naukowy w jakichkolwiek badaniach, w których problem dotyczy związku zjawisk lub wielkości pojęciowych. Przeważnie chodzi o Poznanie przebiegu i warunków zjawisk powtarzających się. Konsekwencją pytań: jak powstają gwiazdy? jak tworzy się lądolód? jaki jest przebieg niżów i wyżów barometrycznych? jakie są istotne Przyczyny raka? jaka jest geneza ludzkich namiętności? jaki jest mechanizm selekcji społecznych?

 

Są właśnie hipotezy co do zależności czy współzależności określonych zjawisk. Opierając się na badaniach dotychczasowych, autor tego rodzaju hi-potez określa próbnie związek składników i etapów danego zjawisk z warunkującymi je przy a przyczynami. Określenie próbne, zwane zwykle i właśnie ze względu na swój próbny charakter hipotezą roboczą, wymaga oczywiście sprawdzenia przez umiejętnie wykonane badania. Do sprawdzenia nadają się różne metody, w pierwszym rzędzie metody eksperymentalne. Eksperyment bowiem umożliwia czynną zmianę warunków danego zjawiska i dzięki temu ustalenie •jego praw. Stąd wywodzi się szczególna więź między hipotezą a eksperymentem. Rola hipotez jest oczywista wszędzie tam, gdzie w problemie nauko-wym mieszczą się pytania: od czego ten fakt zależy? w jakich warunkach powstaje? wskutek czego powstał ten fakt? Odnosi się to nie tylko do problemów przyrodniczych. Również humaniści badają związki przyczynowe, a zatem także w zakresie ich problematyki potrzebne są hipotezy. Występują zresztą faktycznie w rozmaitych badaniach nad człowiekiem działającym i nad jego dziełami twórczymi.

W badaniach humanistycznych o pokroju historycznym (historia powszechna, historia literatury, sztuki, muzyki, nauki, prawa, moralności, filozofii, techniki, prehistoria, archeologia, częściowo również językoznawstwo) hipotezy dotyczą w zasadzie wyjaśnienia zjawisk nie powtarzających się. Nie stanowią (przeważnie) próbnego sformułowania praw zjawisk powtarzających się, lecz próbę poznania pragmatycznego związku zdarzeń jednorazowych, np. pochodzenia Etrusków, rzeźb na Wyspie Wielkanocnej, wpływu kolonatu na początki feudalizmu w Europie zachodniej, praojczyzny Indoeuropejczyków itp. Co prawda, humaniści, w szczególności historycy, zazwyczaj nie posługują się terminem „hipoteza”, ale nie o wyrażenie tu chodzi, lecz o fakt poznawczy, tj. o fakt po-sługiwania się hipotezami. Hipotezy dotyczące związków zależności nie tylko występują w ogóle w naukach humanistycznych, lecz są w podobnym sensie potrzebne jak w przyrodoznawstwie. Są również, podobnie jak tam, mniej lub więcej ogólne, a to zależnie od rozmiaru problemów. W jednym wypadku uczony stawia pytanie nader szczegółowe, np. skąd pochodzą zwyczaje dyn-guma ci–śmigusa, innym razem zagadnienie — w porównaniu z tamtym wielce pojemne i ogólne, np. w jaki to sposób doszło do zespolenia elementów helleńskich judaistycznych w kulturze chrześcijaństwa. I tu, I tu, tam występuje z przypuszczeniami co do jakkolwiek potrzebuje ich. i tam posługuje się faktycznie hipotezami naukowymi i pojętego — związku zależności między danymi przedmiotami będącymi ich składnikami czy cechami.

W niektórych pracach badawczych założenia i hipotezy stanowią wielce złożony pogląd intuicyjny do sprawdzenia, a więc coś znacznie obszerniejszego niż jedno lub kilka przypuszczeń. Pogląd intuicyjny jest to zwykle złożony układ przypuszczeń, opartych na doświadczeniu niewystarczająco udokumentowanym. Zazwyczaj od poglądów intuicyjnych rozpoczynają swój byt społeczny nowe nauki. Poglądy tego rodzaju są przeto niezbędne i czasem daleko ważniejsze w życiu nauki aniżeli dobrze ustawione i wykonalne konkretne badania naukowe. Stanowią one bowiem w związku zarysowy plan wielu możliwych badań. Ale poglądy intuicyjne są jedynie wtedy dla nauki wartościowe, jeśli prowadzą do wydobycia problemów ramowych i zagadnień szczegółowych, dających się dobrze powiązać z dotychczasowym stanem nauki.

Zacytowany fragment pochodzi z książki ” Ogólna metodologia pracy naukowej” Józef Pieter r1967.