Konstrukcja zmiennej

Zmienna (variable) to właściwość przyjmująca różne wartości dla elementów jakiegoś interesującego badacza zbioru.

Owa właściwość musi jednak spełniać określone, dalej wyszczególnione, dwa kryteria: kryterium formalne i kryterium treściowe. Ów zbiór „elementów” to dla psychologa przede wszystkim zbiór ludzi. Może to być zbiór ludzi po prostu, ale też – wąsko – zbiór uczniów, zbiór studentów, zbiór pacjentów z chorobą depresyjną, zbiór mieszkańców jakiegoś terytorium, zbiór wyborców i tym podobne. To, że zmienna musi przyjmować dla danych obiektów różne wartości, oznacza, że tych wartości nie może być mniej aniżeli dwie.

Zgodnie z kryterium formalnym zmienna powinna spełniać te same dwa warunki, co klasyfikacja w sensie logicznym, która musi być: (1) rozłączna i (2) adekwatna; drugi warunek oznacza, iż musi być ona: (2a) wyczerpująca i (2b) wyłączna. Spełnienie tych warunków oznacza z kolei, że zmienna musi dla jednego obiektu z danego zbioru przyjmować tylko jedną wartość (warunek rozłączności), musi obejmować swoim zasięgiem wszystkie obiekty z tego zbioru (warunek wyczerpywalności) oraz nie może swoim zasięgiem obejmować elementów spoza danego zbioru (warunek wyłączności). „Wykształcenie” o wartościach: {brak, podstawowe, średnie, wyższe} jest tedy zmienną dla zbioru ludzi, ponieważ dla jednej osoby może przyjmować tylko jedną wartość, dotyczy każdej osoby i nie dotyczy elementów spoza zbioru ludzi. Nie będzie zaś zmienną dla zbioru ludzi właściwość „kolor włosów”, przyjmująca wartości z następującego zbioru: {czarne, blond, szatyn}, gdyż nie uwzględnia ona na przykład osób z rudymi włosami.

Poza spełnianiem kryteriów formalnych zmienna, aby można ją było uznać na gruncie psychologii, musi też spełniać kryterium treściowe (trafności) rozumiane jako zgodność ze sprawdzoną empirycznie teorią psychologiczną.

Dlatego nie można zaakceptować jako zmiennej psychologicznej właściwości „zdolność do komunikowania się z duchami  przodków”, która przyjmuje wartości ze zbioru: {posiada zdolność komunikowania się z duchami przodków, nie posiada zdolności komunikowania się z duchami przodków}, ponieważ współcześnie nie jest znana żadna empirycznie sprawdzona, naukowa teoria psychologiczna, która nadawałaby sens takiej zmiennej. Oczywiście są takie wróżki, które za stosowną opłatą skomunikują nas z duchem naszego praprapraprzodka, ale wiedza, do której się odwołują, nie jest wiedzą racjonalną (nie jest wiedzą intersubiektywnie kontrolowalną).