No plan, no money but always? Individual differences in action control moderate indirect effect of the implementation intention between intention and saving.

No plan, no money but always? Individual differences in action control moderate indirect effect of the implementation intention between intention and saving.

Konrad Hryniewicz

Uniwersytet Humanistycznospołeczny, Warszawa

Judyta Borchet

Uniwersytet Gdański, Gdańsk

Wprowadzenie.

Zachowania związane ze słabą zdolnością do oszczędzania, takie jak nieplanowane wydawanie, nawykowe uleganie pokusom oraz brak kontroli nad finansami są trudne do zmiany i dalszego utrzymania. Większość teorii społeczno-poznawczych zakłada, że intencja do pożądanego zachowania się jest jego najlepszym predyktorem (Ajzen, 1985; Prochaska, Wright, & Velicer, 2008; Steinmetz, Knappstein, Ajzen, Schmidt, & Kabst, 2016). Teorie te dobrze wyjaśniają zmienność intencji, ale słabiej radzą sobie przewidywaniem rzeczywistego zachowania (Schwarzer, 2008). Nie biorą one pod uwagę faktu, że pomimo silnej motywacji ludzie często zachowują się niezgodnie ze swoimi intencjami. Przyczyną tego mogą być pojawiające się nieprzewidziane trudności, oddawanie sie pokusom, lenistwo, a także brak psychicznej możliwości do działania w ogóle. Kuhl wskazuje, że realizacja intencji w obliczu takich trudności musi być wspierana przez osobowościowy system kontroli dzałania (J. Kuhl, 1981, 2001; J. J. Kuhl, 2000). Bez jego aktywacji, która odbywa się poprzez deregulację afektu negatywnego w dół i regulację w górę afektu pozytywnego, intencja do działania jest jedynie reprezentowana w pamięci, a nie w zachowaniu (Goschke & Kuhl, 1993). Taką sytuację określa on mianem orientacji na stan. Przejście z tego stanu w stan działania i wykonanie intencji może być wspierane przez poznawcze mechanizmy, które modulują afekt, a tym samym ułatwiają inicjację i kontrolę zachowania. Takim aktywującym mechanizmem poznawczym w niniejszym artykule jest umiejętność implementacji intencji (Gollwitzer, 1999), która wyznacza przestrzeń w której osobowościowy system kontroli działania specyfikuje  „Kiedy?”, „Jak?” oraz „Gdzie?” wykonać daną intencję. W pracy tej zweryfikowano pośredniczącą rolę tego mechanizmu między intencją, a oszczędzaniem. Potwierdzono również hipotezę, że osoby zorientowane na stan realizują intencję do oszczędzania pieniędzy dzięki mechanizmowi implementacji, a osoby zorientowane na działanie realizują cel oszczędzania mniej zależnie od umiejętności implementacji elementów intencji.

Wstęp teoretyczny

Pojęcie kontroli intencjonalnego działania w omawianym obszarze zachowań oszczędnościowych ma szczególne znaczenie. Literatura mocno wspiera przewidywanie, że formy kontroli zachowania odgrywają kluczową rolę w kontekście decyzji konsumenckich i działań finansowych (Baumeister, 2002; Faber & Vohs, 2011; Sotiropoulos & d’Astous, 2013). Słaby poziom takiej kontroli doprowadza do niekorzystnych konsekwencji ekonomicznych, zdrowotnych, społecznych i prawnych (Drever et al., 2015; Taylor, Jenkins, & Sacker, 2011; von Stumm, Fenton O’Creevy, & Furnham, 2013; Worthy, Jonkman, & Blinn-Pike, 2010; Xiao, Chatterjee, & Kim, 2014). Z powyższego wynika, że umiejętność kontroli własnego działania w realizacji intencji jest jedną z wyraźnych determinant zachowań finansowych i ich reperkusji. Dlatego w perspektywie wyjaśnienia zmiennej jaką jest odkładanie pieniędzy przyjęto, że pieniadze mogą być efektywnie odkładane przez traktowanie oszczędzania jako przestrzeni zachowań w których właściwa ich kontrola w realizacji intencji jest elementem finansowo zdrowego stylu życia (Dholakia, Tam, Yoon, & Wong, 2016), a także posiadania większej rezerwy finansowej (Loibl, Grinstein-Weiss, Zhan, & Red Bird, 2010).

Jednym z mechanizmów, który wyjaśnia sukces realizacji intencji jest implementacja intencji (Gollwitzer, 1999). Odnosi się on do formułowania planów dotyczących „Kiedy?” , „Gdzie?” i „Jak?”,  wykonać dane zachowanie. Intencjonalne działanie przetworzone w takiej formie jest czymś więcej niż rozszerzeniem prostej intencji, ponieważ pozwala z wyprzedzeniem utworzyć poznawczą reprezentację sytuacji w których można wykonać zaplanowaną wcześniej sekwencję zachowań (. Kiedy któryś z elementów struktury poznawczej intencji zostanie napotkany, to specyfikowane w ten sposób działanie może być wywołane automatycznie np. Zawsze kiedy w okresie letnim będzie ładna pogoda i korzystna prognoza, to do pracy zamiast samochodem będę jeździć rowerem. Meta-analiza wskazała, że formułowanie intencji taką metodą ma wyraźny wpływ na osiąganie wielu celów w tym również, celów konsumenckich (Gollwitzer & Sheeran, 2006). Mechanizm implementacji intencji do oszczędzania skonceptualizowano jako element kontroli zachowania pośredniczącego między intencją do oszczędzania, a także zachowaniami prowadzącymi do odkładania pieniędzy. Formułowanie realizacji intencji w ten sposób może uniemożliwiać powstanie zdegenerowanej intencji, czyli zjawiska które Kuhl nazywa poznawczą reprezentacją w której jeden lub więcej elementów intencji jest źle zdefiniowanych, słabo aktywowanych lub w ogóle nie specyfikowanych (J. Kuhl, 1984). Sytuacja taka wywołuje chwilową bezradnść i orientację na stan, która prowadzi do osłabienia funkcjonowania pamięci i woli (Ash, 1919). Orientacja na działanie, a także orientacja na stan, mogą być rozważane nie tylko sytuacyjnie/incydentalnie, ale również jako pewne tendencje fukncjonowania ogólnego i przejawiać się jako stałe różnice indywidualne w zachowywaniu się. Polegają one na tym, że tendencja do orientacji na działanie jest dominującą aktywnością skupiającą się na alternatywach działania, planach i motywowaniu się, które służą pokonaniu rozbieżności między obecnym, a zamierzonym stanem. Natomiast orientacja na stan, to tendencja do poznawczej aktywności, która ma formę ruminacji skupiających się na obecnym stanie ogranizmu, roztargnieniu, przeszłych niepowodzeniach i wahaniu (Kuhl, 1981, 1984). W obu trybach funkcjonowania emocje, a szczególnie afekt odgrywają, równie ważne role jak mechanizmy poznawcze (Kazén & Kuhl, 2005)  W rezultacie, osoby zorientowane na działanie mają większą szansę realizacji intencji niż osoby nastawione na stan dzięki pamięci wolnej od myśli niezwiązanych z wykonaniem zachowania i optymalnego pobudzenia emocjonalno i afektywnego. Są jednak sytuacje, kiedy osoby zorientowane na stan mogą osiągać podobny poziom osiągnięć i kontroli swojego działania co osoby zorientowane na działanie. Fakt ten wskazał eksperyment w którym manipulowano mechanizmem zapobiegającym temu stanowi. Potwierdzono, że testowanie na głos hipotez dotyczących rozwiązania nierozwiązywalnego zadania treningowego zapobiegał pojawianiu się deficytów, wynikających z orientacji na stan w czesie wykonania drugiego w kolejności i już rozwiązywalnego zadania (Kuhl, 1981). Podobną naturą funkcjonowania może rządzić się formułowanie planów oszczędnościowych o charakterze budowania struktury poznawczej intencji (Baumann, Kuhl, & Kazén, 2005), czyli jej dokładnej formy implementacji w rzeczywistym zachowaniu się. Tak szczegółowe specyfikowanie pożądanego zachowania zapobiega funkcjonalnej bezradności w sytuacjach korzystnych dla realizacji intencji. Jeśli osoby zorientowane na stan w taki sposób sformułują swoje zamierzenia, a tym samym nie dopuszczą do pojawienia się zdegenerowanej intencji i bezradności, to powinny realizować intencję do oszczędzania podobnie jak osoby zorientowane na działenie. Ich pierwotna motywacja do realizacji intencji oszczędzania nie będzie kolidować z zakłócającymi elementami poznawczymi wynikającymi z tendencji do orientacji na stan.

Niniejsza praca wyjaśnia rolę umiejętności implementacji intencji dotyczącej posiadania oszczędności u osób zorientowanych na stan i na działanie. W tym celu wykonano dwa badania kwestionariuszowe w których mierzono w dwóch punktach czasowych zmienne dotyczące intencji do oszczędzania i jej implementacji, a także poziomu zachowań oszczędnościowych i wysokości oszczędzanych pieniędzy.  W pierwszym badaniu zweryfikowano przewidywanie, że implementacja intencji odnosząca się do oszczędzania jest mechanizmem pośredniczącym między intencją, a oszczędnościowym stylem życia (Bagozzi & Warshaw, 1990; Dholakia et al., 2016). W drugim badaniu wykazano różnice pod względem kontroli zachowania, które odnosiły się do zmiany sił relacji między zmiennymi w trzech testowanych modelach.

 

Bibliografia:

Ajzen, I. (1985). From Intentions to Actions: A Theory of Planned Behavior. Action Control, 11–39. https://doi.org/10.1007/978-3-642-69746-3_2

Bagozzi, R. P., & Warshaw, P. R. (1990). Trying to Consume, 17(September).

Baron, R. M., & Kenny, D. a. (1986). The Moderator-Mediator Variable Distinction in Social The Moderator-Mediator Variable Distinction in Social Psychological Research: Conceptual, Strategic, and Statistical Considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173–1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173

Baumann, N., Kuhl, J., & Kazén, M. (2005). Left-hemispheric activation and self-infiltration: Testing a neuropsychological model of internalization. Motivation and Emotion, 29(3), 135–163. https://doi.org/10.1007/s11031-005-9439-x

Baumeister, R. F. (2002). Yielding to Temptation: Self‐Control Failure, Impulsive Purchasing, and Consumer Behavior. Journal of Consumer Research, 28(4), 670–676. https://doi.org/10.1086/338209

Dholakia, U., Tam, L., Yoon, S., & Wong, N. (2016). The ant and the grasshopper: Understanding personal saving orientation of consumers. Journal of Consumer Research, 43(1), 134–155. https://doi.org/10.1093/jcr/ucw004

Drever, A. I., Odders-White, E., Kalish, C. W., Else-Quest, N. M., Hoagland, E. M., & Nelms, E. N. (2015). Foundations of financial well-being: Insights into the role of executive function, financial socialization, and experience-based learning in childhood and youth. Journal of Consumer Affairs, 49(1), 13–38. https://doi.org/10.1111/joca.12068

Faber, R. J., & Vohs, K. D. (2011). Self-regulation and spending: Evidence from impulsive and compulsive buying. Handbook of Self-Regulation: Research, Theory, and Applications, 537–550, xv, 592.

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions. American Psychologist, 54(7), 493–503. https://doi.org/10.1177/0146167207311201

Goschke, T., & Kuhl, J. (1993). Representation of intentions: Persisting activation in memory. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 19(5), 1211–1226. https://doi.org/10.1037/0278-7393.19.5.1211

Iacobucci, D. (2010). Structural equations modeling: Fit Indices, sample size, and advanced topics. Journal of Consumer Psychology, 20(1), 90–98. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2009.09.003

Kaz??n, M., Kuhl, J., & Quirin, M. (2015). Personality Interacts With Implicit Affect to Predict Performance in Analytic Versus Holistic Processing. Journal of Personality, 83(3), 251–261. https://doi.org/10.1111/jopy.12100

Kazén, M., & Kuhl, J. (2005). Intention memory and achievement motivation: Volitional facilitation and inhibition as a function of affective contents of need-related stimuli. Journal of Personality and Social Psychology, 89(3), 426–448. https://doi.org/10.1037/0022-3514.89.3.426

Kock, N. (2010). Using WarpPLS in E-collaboration Studies : An Overview of Five Main Analysis Steps, 6(December), 1–11. https://doi.org/10.4018/jec.2010100101

Kock, N. (2014a). A note on how to conduct a factor-based PLS-SEM analysis A note on how to conduct a factor-based PLS-SEM analysis. International Journal of E-Collaboration, 11(3), 1–9. https://doi.org/10.4018/ijec.2015070101

Kock, N. (2014b). Advanced mediating effects tests , multi-group analyses , and measurement model assessments in PLS-based SEM, 1–13.

Kock, N. (2016). Simpson ’ s paradox , moderation , and the emergence of quadratic relationships in path models : An information systems illustration, 1–37.

Kock, N., & Kock, N. (2014). Stable P value calculation methods in PLS-SEM Stable P value calculation methods in PLS-SEM, (December), 1–15.

Kock, N., & Lynn, G. S. (n.d.). Journal of the Association for Information Lateral Collinearity and Misleading Results in Variance-Based SEM : An Illustration and Recommendations Lateral Collinearity and Misleading Results in Variance-, 13(7), 546–580.

Kuhl, J. (1981). Motivational and functional helplessness: The moderating effect of state versus action orientation. Journal of Personality and Social Psychology, 40(1), 155–170. https://doi.org/10.1037/0022-3514.40.1.155

Kuhl, J. (1984). Volitional Aspects of Achievement Motivation and Learned Helplessness: Toward a Comprehensive Theory of Action Control1 1I wish to thank Dr. Charles S. Carver and Dr. Franz E. Weinert for helpful comments on a previous draft of this article. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-541413-5.50007-3

Kuhl, J. (2001). A Functional Approach to Motivation, (11), 239–268. https://doi.org/10.1007/0-306-47676-2_14

Kuhl, J. J. (2000). A functional-design approach to motivation and self-regulation.pdf. Handbook of Self-Regulation.

Loibl, C., Grinstein-Weiss, M., Zhan, M., & Red Bird, B. (2010). More Than a Penny Saved: Long-Term Changes in Behaviour Among Savings Program Participants. Journal of Consumer Affairs, 44(1), 98–126.

Prochaska, J. O., Wright, J. A., & Velicer, W. F. (2008). Evaluating theories of health behavior change: A hierarchy of criteria applied to the transtheoretical model. Applied Psychology, 57(4), 561–588. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2008.00345.x

Sarstedt, M., Henseler, J., & Ringle, C. M. (2011). Multigroup analysis in partial least squares (PLS) path modeling: Alternative methods and empirical results. Advances in International Marketing, 22(2011), 195–218. https://doi.org/10.1108/S1474-7979(2011)0000022012

Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Hair, J. F. (n.d.). Treating Unobserved Heterogeneity in PLS-SEM : A Multi-method Approach. https://doi.org/10.1007/978-3-319-64069-3

Schwarzer, R. (2008). Modeling health behavior change: How to predict and modify the adoption and maintenance of health behaviors. Applied Psychology, 57(1), 1–29. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2007.00325.x

Sotiropoulos, V., & d’Astous, A. (2013). Attitudinal, Self-Efficacy, and Social Norms Determinants of Young Consumers’ Propensity to Overspend on Credit Cards. Journal of Consumer Policy, 36(2), 179–196. https://doi.org/10.1007/s10603-013-9223-3

Steinmetz, H., Knappstein, M., Ajzen, I., Schmidt, P., & Kabst, R. (2016). How Effective are Behavior Change Interventions Based on the Theory of Planned Behavior? Zeitschrift Für Psychologie, 224(3), 216–233. https://doi.org/10.1027/2151-2604/a000255

Street, C. (2003). by Judea Pearl, 675–685.

Taylor, M. P., Jenkins, S. P., & Sacker, A. (2011). Financial capability and psychological health. Journal of Economic Psychology, 32(5), 710–723. https://doi.org/10.1016/j.joep.2011.05.006

Tenenhaus, M., & Esposito, V. (2005). PLS path modeling, 48, 159–205. https://doi.org/10.1016/j.csda.2004.03.005

von Stumm, S., Fenton O’Creevy, M., & Furnham, A. (2013). Financial capability, money attitudes and socioeconomic status: Risks for experiencing adverse financial events. Personality and Individual Differences, 54(3), 344–349. https://doi.org/10.1016/j.paid.2012.09.019

Worthy, S. L., Jonkman, J., & Blinn-Pike, L. (2010). Sensation-Seeking, Risk-Taking, and Problematic Financial Behaviors of College Students. Journal of Family and Economic Issues, 31(2), 161–170. https://doi.org/10.1007/s10834-010-9183-6

Xiao, J. J., Chatterjee, S., & Kim, J. (2014). Factors associated with financial independence of young adults. International Journal of Consumer Studies, 38(4), 394–403. https://doi.org/10.1111/ijcs.12106