Schematy obserwacyjne

Schematy obserwacyjne

W badaniach nad zjawiskami złożonymi wartość naukowa obserwa­cji jest zależna od należytego przygotowania w postaci zestawienia i ukła­du punktów widzenia lub kwestii szczegółowych, na które odpowiedzieć chcemy przy pomocy obserwacji. Takie zestawienie kwestii ułatwiają­cych, a nawet wręcz umożliwiających obserwację, nazwać można schema­tem lub przewodnikiem obserwacyjnym.

W wypadku badań nad zjawiskami względnie prostymi nie trzeba aż przewodnika. Wystarcza po prostu określenie bądź omówienie konkret­nego celu danej obserwacji naukowej; np. może nim być dokładne stwierdzenie wielkości kątowej Marsa w czasie wielkiej opozycji tegoż. Często jednakże metody obserwacyjne stosuję się właśnie w odniesieniu do zjawisk wielce złożonych i właśnie wtedy konieczne jest opracowanie przewodnika, czyli schematu obserwacyjnego. Przewodnik taki obejmo­wać może wiele kwestii bądź wiele punktów widzenia, opartych na do­tychczasowym stanie badań nad daną sprawą. Pojemność schematów obserwacyjnych uwydatnia się jaskrawo w badaniach nauk humanistycz­nych, np. psychologicznych lub socjologicznych.

Przewodnik do badań obserwacyjnych można opracować, znając już w pewnej mierze przedmiot badania, wobec czego zupełny laik ani nie ułoży go, ani pomimo dobrego wzroku, słuchu, dotyku niczego wartościo­wego dla nauki nie zaobserwuje. Błądzi przeto ktoś, kto przypuszcza, że metoda obserwacyjna jest względnie łatwa i prosta lub też że wystarczy po prostu dobrze patrzeć, aby zaobserwować. Sedno rzeczy leży w tym, że trzeba wiedzieć uprzednio, na co i jak patrzeć, a to właśnie znaczy, że trzeba mieć przewodnik obserwacyjny. Trzeba się więc należycie oprzeć na wiedzy dotychczasowej o danym zjawisku i o rzeczach pokrewnych,  trzeba się do niej dobrze dostosować, aby móc prowadzić obserwacje dla nauki wartościowe.

Rozumie się, że oparcie na dotychczasowej wiedzy o danym zjawisku, zawarte w przewodniku obserwacyjnym (np. o „zachowaniu się społecz­nym dzieci w pierwszych miesiącach nauki szkolnej”), stanowi tylko nie­zbędny punkt wyjścia do zauważania nowych faktów lub niewystarcza­jąco stwierdzonych. Znaczy to więc, że poszukujemy zjawisk już znanych w zasadzie lub częściowo według wskazań przewodnika, ale przy tej oka­zji znajdujemy rzeczy nowe, nieoczekiwane i wzbogacające naszą wiedzę o danej sprawie. Równocześnie też znajdujemy — w trakcie obserwa­cji — potwierdzenie lub zaprzeczenie przypuszczeń mieszczących się w punktach widzenia przewodnika, które spełniają rolę hipotez.

Schematy obserwacyjne- Rozumie się, że potrzeba przygotowania punktów widzenia (przewod­nika)

do badań obserwacyjnych mieści w sobie możliwość omyłek, a na­wet jaskrawych błędów. Punkty widzenia są to albo twierdzenia o da­nych zjawiskach (przedmiocie badań), albo zdania, np. zdania pytajne, wynikające z takich twierdzeń. Stawiając je obserwatorowi, szukamy wprawdzie potwierdzenia lub zaprzeczenia i zakładamy jego możliwość, wywieramy jednakże prawie zawsze pewien wpływ sugestywny (choćby na siebie samych, jeśli jesteśmy lub mamy być obserwowani), a tym sa­mym ograniczamy szanse zaprzeczeń.

Obecnością i treścią punktów widzenia ograniczamy ponadto zdolnoś­ci obserwatora do zauważania zjawisk nowych (nie przewidzianych w przewodniku) lub ich części. Rzeczy nowe zauważamy niejako pomimo określonych ram przewodnika. Ale mimo tych braków schematy (prze­wodniki) są niezbędne i trzeba je opracować, ilekroć przygotowuje się badania oparte zasadniczo na metodzie obserwacyjnej.

W każdym razie opracowanie, dostosowane do problemu, przewodni­ka obserwacyjnego jest ważnym zadaniem częściowym w pracy nauko­wej, opartej na metodzie obserwacyjnej. Im lepiej opracowane są prze­wodniki, tym większe jest prawdopodobieństwa uzyskania wartościowych wyników badań.

W wielu naukach obserwacja odgrywa rolę mniej lub więcej ważną, niektóre jednakże spośród nich mają charakter wybitnie obserwacyjny. Należą tu np. astronomia, botanika, zoologia, paleontologia, meteorolo­gia itp. Opisowość, właściwa tym naukom, nie wyklucza mimo to stoso­wania oprócz obserwacji metod innych.

Wartość poznawcza metod obserwacyjnych polega głównie na opisie zjawisk. Metody obserwacyjne mniej niż metody eksperymentalne na­dają się do poznania tzw. „mechanizmu” zjawisk, czyli do poznawania związków zależności przyczynowych. Do ich poznawania potrzebna jest analiza zmienności warunków różnych danego zjawiska. Analizę należy­tą umożliwia eksperyment, który zawiera na ogół poznawcze możliwości znacznie większe niż sama przez się metoda obserwacyjna.

Zacytowany fragment pochodzi z książki ” Ogólna metodologia pracy naukowej” Józef Pieter r1967.