Logika i sens tworzenia wskaźnika

Tworzenie Dokonując pomiaru jakiejś cechy, z reguły nie bazujemy na pojedynczej obserwacji wskaźnika .

Po pierwsze, posługiwanie się pojedynczym pomiarem nie jest zwykle zbyt precyzyjne, gdyż w momencie odpowiedzi na dane pytanie coś mogło rozproszyć uczestnika badania i zebrana informacja nie byłaby rzetelna. Po drugie trudno jest ująć istotę zjawiska w jednym pytaniu (tak jak to zostało przedstawione w przykładzie powyżej). Nie bez powodu popularne kwestionariusze składają się z kilkudziesięciu czy kilkuset pytań. Z reguły jeden wymiar psychiki (np. ekstrawersja) przejawia się w wielu zachowaniach czy poglądach i powinien być określany poprzez kilkanaście pytań/stwierdzeń. Nie sposób oddzielnie analizować poszczególnych pozycji testowych, lepiej stworzyć wskaźnik – zmienną w pliku z danymi, która podsumuje wyniki każdej osoby na wszystkich pytaniach.

Odwracanie skali

Wyobraźmy sobie, że chcemy określić średni poziom optymizmu w badanej grupie studentów II roku psychologii społecznej. Dysponujemy 5-stwierdzeniowym kwestionariuszem. Przy każdym stwierdzeniu (nazywanym również pozycją testową) osoba badana może wybrać jedną odpowiedź, która najlepiej ją opisuje. Wszystkie możliwe odpowiedzi nazywamy kafeterią, a poprzez ich liczbę określamy skalę (mówimy np. że posługujemy się 5-stopniową skalą – oznacza to, że każda pozycja testu ma kafeterię składającą się z pięciu możliwości). Musimy zwrócić uwagę, by kafeteria (a zatem i skala) dla wszystkich stwierdzeń była identyczna, gdyż tylko wtedy można stworzyć jednolity i poprawny wskaźnik. Pamiętajcie, że w psychologii terminem „skala” można nazwać również kwestionariusz, a nie tylko skalę pomiarową. Załóżmy, że nasza skala odpowiedzi jest 5-stopniowa:

1 – zdecydowanie się nie zgadzam

2 – raczej się nie zgadzam

3 – ani się zgadzam, ani nie zgadzam

4 – raczej się zgadzam

5 – zdecydowanie się zgadzam

Konstruktem, który chcemy mierzyć, jest optymizm. Zależy nam zatem, aby wysokie wartości wskaźnika (wysoko punktowane na skali 1-5) odpowiadały dużemu natężeniu tej cechy. Poszczególne stwierdzenia:

1 „Cieszę się na myśl o każdym nadchodzącym dniu”
2 .Uważam, że świat jest raczej ponurym miejscem*
3 „Z reguły widzę przyszłość w różowych barwach”
4 „Czuję, że powiedzie mi się w życiu”
5 „Codziennie rano budzę się z myślą, że przede mną kolejny nudny dzień”

Po zapoznaniu się z kwestionariuszem widzimy, iż w przypadku części pytań zgoda, czyli odpowiedź wysoko punktowana (4 lub 5) wcale nie oznacza optymizmu, ale wręcz przeciwnie – świadczy o pesymizmie uczestnika badania. Są to tak zwane pytania odwrócone, zadane przez inwersję. Umieszcza się je w kwestionariuszach  z różnych względów. Po pierwsze, aby uniknąć strategii ciągłego potakiwania ze strony badanego i niedokładnego czytania (lub wręcz pomijania) kolejnych pozycji (wszystko jest o optymizmie, a ja przecież jestem optymistą, więc już do końca zaznaczę same piątki), po drugie, żeby wybić osobę z bezrefleksyjnego rytmu odpowiadania, wymóc chwilę zastanowienia się, i po trzecie – aby przedstawić uczestnikowi inną perspektywę, spojrzenie na problem (por. Hornowska, 2001).

Zazwyczaj mamy do czynienia z kilkoma pytaniami/stwierdzeniami zadanymi przez inwersję.

W przypadku kwestionariusza optymizmu będą to pozycje:

2 – „Uważam, że świat jest raczej ponurym miejscem”

5 – „Codziennie rano budzę się z myślą, że przede mną kolejny nudny dzień”

Pozostałe stwierdzenia nie wymagają odwrócenia:

1 – „Cieszę się na myśl o każdym nadchodzącym dniu”

3 — „Z reguły widzę przyszłość w różowych barwach”

4 – „Czuję, że powiedzie mi się w życiu”

Zgoda ze stwierdzeniem 2 lub 5 wcale nie oznacza optymizmu. W takich przypadkach odpowiedź 5 (zdecydowanie się zgadzam) świadczy o braku tej cechy, a odpowiedź 1 można uznać za jej przejaw. Każdy wielki optymista uzyskałby bardzo mało punktów przy stwierdzeniu 2 i 5, a więc nasz wskaźnik byłby nieadekwatny. Zależy nam, by w przypadku wszystkich stwierdzeń odpowiedzi oznaczające zgodę (a więc o wysokiej wartości: 4 lub 5) świadczyły o optymizmie, więc musimy odwrócić skale pytań zadanych przez inwersję. Odwrócić skalę, to znaczy zamienić symetrycznie odpowiedzi (wartości): 5 na 1,4 na 2, 3 pozostaje 3, 2 na 4 i I na 5. Dzięki temu zabiegowi w każdym przypadku odpowiedzi o wysokich wartościach będą świadczyły o dużym natężeniu cechy.